Yapay Zeka ile 2 Bin Yıllık PHerc. 1667 Papirüsü Dijital Ortamda Tamamen Okundu

Yaklaşık 2 bin yıl önce Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında yanan ve kömürleşen bir papirüs tomarı, yapay zeka teknolojisi sayesinde ilk defa okunmaya başlandı. Bilim insanları, fiziksel olarak açılması mümkün olmayan bu tarihi belgeyi dijital ortamda açarak metnin önemli bir bölümünü ortaya çıkardı. PHerc. 1667 adı verilen papirüs, M.S. 79 yılında Vezüv Yanardağı'nın patlamasıyla kül ve lav altında kalan antik Herculaneum kentinden çıkarılan yüzlerce papirüsten biri olarak biliniyor.

Araştırmacılar, uzun yıllar boyunca bu eserleri zarar vermeden okuyabilmek için farklı yöntemler denedi. Papirüsler, Julius Caesar'ın kayınpederine ait olduğu düşünülen bir villada bulundu. Çamur ve kül altında kalan bu eserleri 18. yüzyılda bir İtalyan çiftçi keşfetti. Uzmanlara göre bu koleksiyon, Antik Çağ'dan günümüze ulaşan tek büyük kütüphane olma özelliğine sahip. Ancak yangın nedeniyle tamamen kömürleşen papirüsler son derece kırılgan hale geldi.

Geçmişte bilim insanları, papirüsleri açmak için ağırlık, kimyasal maddeler, gazlar ve çeşitli fiziksel yöntemler kullandı. Bu girişimlerin çoğu, papirüslerin zarar görmesine veya tamamen parçalanmasına neden oldu. 2023 yılında başlatılan Vesuvius Challenge projesi ise bu soruna yeni bir çözüm getirdi. Projede araştırmacılar, önce papirüsleri yüksek çözünürlüklü BT taramasından geçiriyor. Ardından bilgisayar sistemi, papirüsün kıvrılmış katmanlarını dijital ortamda tek tek ayırarak düzleştiriyor. Eğitilen yapay zeka modeli ise sayfa üzerindeki gözle görülmeyen mürekkep izlerini tespit ederek metni okunabilir hale getiriyor.

Dijital Ortamda İlk Tam Papirüs Okuması

Napoli'de düzenlenen bir konferansta açıklanan çalışmada, ekip ilk kez bir papirüsü tamamen dijital olarak açmayı başardı. Yaklaşık 1,5 metre uzunluğundaki metin ortaya çıkarıldı ve yazılar toplam 20 sütundan oluşuyor. Projeyi yöneten ekipten Brent Seales, yaklaşık iki bin yıldır fiziksel olarak korunan ancak içeriği okunamayan metinlere artık ulaşabildiklerini ifade etti. Seales, gelişmiş görüntüleme teknolojileri, yapay zeka ve farklı disiplinlerden uzmanların ortak çalışmasının bu sonucu mümkün kıldığını belirtti.

Napoli Federico II Üniversitesi'nden papirüs uzmanı Federica Nicolardi ve ekibi, yapay zekanın ürettiği görüntüler üzerinden metni çözümledi. Nicolardi, 1980'lerde papirüsün küçük bir bölümünün açıldığını ancak üst üste binen katmanlar nedeniyle yalnızca birkaç harfin görülebildiğini söyledi. Bu nedenle eser uzun yıllar boyunca tamamen okunamaz kabul edildi. Yeni dijital yöntemle artık metin sütunlar boyunca kesintisiz takip edilebiliyor. Uzmanlar, yazı karakteri ve metindeki bazı ipuçlarının, papirüsün M.Ö. ikinci yüzyıla veya daha eski bir döneme ait olabileceğini gösterdiğini belirtti. Bu da onu koleksiyondaki en eski eserlerden biri haline getiriyor.

Stoacı Felsefeye Dair Yeni Bilgiler ve Diğer Keşifler

Araştırmacılar, metnin etik, sanat ve insan davranışları üzerine felsefi tartışmalar içerdiğini düşünüyor. Yazının Stoacı düşünceyi yansıttığı ve metinde "horme" yani dürtü kavramı üzerinde durulduğu ifade ediliyor. Yazara göre insan davranışlarını kontrol edememek zararlı tutkulara ve kişinin hedeflerinden uzaklaşmasına neden olabiliyor. Bir diğer önemli kavram ise Stoacı felsefede en yüksek erdemlerden biri sayılan "phronesis", yani pratik bilgelik. Çevrilen bölümlerden biri şöyle diyor: "Bir şeyi araştıracağız ancak kendimizden ve doğamızdan uzaklaşırsak onu kavrayamayacağız."

Araştırma ekibi yalnızca PHerc. 1667 üzerinde çalışmadı. PHerc. 139 adlı başka bir papirüste de önemli bir keşif yapıldı. Bilim insanları burada "Philodemus, Tanrılar Üzerine, 8. Kitap" ifadesini okumayı başardı. Bu keşif, Yunan filozof Philodemus'un "Tanrılar Üzerine" adlı eserinin en az sekiz kitaptan oluştuğunu ilk kez doğruladı. Daha önce araştırmacılar sadece ilk kitabın varlığını biliyordu.

Vesuvius Challenge ekibi son yıllarda birçok önemli sonuca ulaştı. Geçen yıl PHerc. 172 adlı papirüsün başlığı ve yazarı çözüldü. 2023 yılında ise kapalı papirüslerden ilk kelime yapay zeka yardımıyla okunmuştu. Projenin bir sonraki aşamasında teknoloji tek başına yeterli olmayacak. Araştırmacılar, ortaya çıkan metinleri okuyacak, düzenleyecek ve yorumlayacak tarihçi ile dil uzmanlarının daha büyük rol üstleneceğini belirtiyor.

Haberin Editörü: Emrah ALADAĞ